2007 nî, lán lâng ê chiaⁿ-goe̍h chhe-it.

Góa chhōa bó·-kiàⁿ tò-tńg-khì góan pē-bó-tau. Góan tau tòa Chiang-chiu Liông-hái-chhī Pe̍h-tsúi-tìn Soaⁿ-piⁿ-chhoan. Tiong-tàu, chí-hū in chi̍t-ke-kháu-á saⁿ-ê kòe-lâi góan chhù chia̍h-pn̄g. Poàⁿ-po·, chí-hu chio goán khì in tau chē. Chí-hu in chhù tī keh-piah-siā, in hit siā sio̍k-tī Tāi-hê-chhoan ê ha̍t-khu, hō-tsòe “Tōa-po·-siā”, lī goán chit siā bô lōa hn̄g. Àm-tǹg tòa chí-hu in tau chia̍h. Phah-sǹg sin-chiaⁿ nî-tau êng-êng khah bô sáⁿ tāi-chì, a-chí tsá-tsá to̍h khoán oáⁿ-tī toh-í, chhoân chheⁿ-chhau–ê chhut-lâi.

Chia̍h-pá liáu-āu, thiⁿ iáu-koh bōe o·, lán siūⁿ-kóng hoâiⁿ-ti̍t mā bô sáⁿ iàu-kín ê tāi-chì, tsoâⁿ kè-sio̍k tiàm kheh-thiaⁿ leh chia̍h-tê khai-káng, ná khoàⁿ tiān-sī, ná hoah-sian. Chí-hu chêng chia̍h-pá-pn̄g liáu-āu to̍h chhut-khì, kú-kú lóng bô tò-tńg–lâi, chhù–ê kan-na chhun a-chí, gōe-seng, goán khan-chhiú–ê kah cha-bó·-kiáⁿ, hām góa pún-lâng tī–leh.

Tī-leh chit-ê tiong-kan, ē-kì-tit ū nn̄g saⁿ ê lâng lâi chhù–ê, chhiàng-miâ kóng beh kiò goán chí-hu chhut-khì chia̍h-chiú. Chit tīn lâng thâu-bóe lóng-tsóng lâi saⁿ pái. Chí-hū bô tī–leh, ah chiah-ê lâng soah chi̍t pái pí chi̍t pái khah pháiⁿ siaⁿ-sàu. Kiàn-pái lâi-kàu, a-chí to̍h chhiáⁿ in chia̍h-tê, kā kái-soeh kóng “chin pháiⁿ-sè, i lâng (chí-hu) ū-iáⁿ bô tī–leh, chhiú-ki iā khah bē-thong”, koh hó-ì kā in kóng “ah bô, lēng-ji̍t nā ū sî-kan chiah lâi sio-chhiàⁿ”….

(Sū-āu, goán chiah thiaⁿ-kóng, thâu-tú-chiah chí-hu tī chhù–ê chia̍h-pá chhut-khì liáu-āu, tùi-hong (hiah-ê lâng) ti̍t-ti̍t khà tiān-oē chio i khì chia̍h-chiú. Chí-hu tsai-iáⁿ tùi-hong bô hó-ì, sī tsûn-pān beh thàn chia̍h-chiú ê tiong-kan kā i làu-khùi, khiám-chhái koh ē hō· in táⁿ-tia̍p–khì. Chí-hu i kiaⁿ kóng nā gōng-gōng tah-èng tùi-hong, sî–kàu nā hông chhòng-tī–khì, án-ne to̍h m̄-hó, só·-í ti̍t-ti̍t thê-sî, m̄-ài khì. Put-jî-kò, tùi-hong chèⁿ kóng, Pe̍h-tsúi-tìn ê Lîm tìn-tiúⁿ kah Tāi-hê-chhoan ê Lîm chhoan-tiúⁿ  in nn̄g-ê oân-á ū tsāi-tiûⁿ, te̍k-khak ài chí-hu (chí-hu sī Tāi-hê-chhoan tóng-chi-pō· hù su-kì) khì tsò-pôe. Lō·-bóe, in chhōe-tio̍h chí-hu ê lâng, iōng “iam-ke-á pōe-si̍t” án-ne ngē kā i ah–khì. Chí-hu hō· in ngē ah-khì liáu-āu, ko·-put-jî-chiong tòa chiú-toh–ê tsē-leh sì gō· hun-cheng kú. Bóe–á, chí-hu khoàⁿ Lîm tìn-tiúⁿ kah Lîm chhoan-tiúⁿ beh làng-liâu, tsoâⁿ thàn in chhut–lâi. Koh lâi kóng, tī-leh chiú-toh-téng, hó-ka-tsài ū chi̍t-ê hó-sim-lâng kā chí-hu sái-ba̍k-sek, àm-sī chí-hū ê-hng ài sè-jī, tāi-chì bô hiah kan-tan niâ. Chí-hu tsai-khang kóng hiah-ê lâng kin-pún to̍h m̄-sī sêng-ì beh lâi chhiáⁿ chia̍h-chiú, in ún-tàng sī ke-sian beh lâi chhióng-sū, bo̍k-tek to̍h-sī beh lia̍h i chhut-tsúi, sia̍t-kè hō· i pháiⁿ-khoàⁿ. Chí-hu lú siūⁿ lú kiaⁿ, chhut-lâi liáu-āu, tsoâⁿ tsáu-khì bih. Chí-hu liāu-tio̍h hiah-ê lâng ún-tàng bē pàng i soah, ún-tàng ē koh tsáu-khì chhù–ê chhōe i khí-bô-khang. Chí-hu chiah koh khà tiān-oē kau-tāi a-chí “nā sī hiah-ê lâng lâi chhōe, kā in kóng bô tī–leh”…)

Soah-m̄-tsai hiah-ê lâng pún-té to̍h-sī lâi jiá-khang khí-sū ê, m̄-koán goán a-chí án-tsoáⁿ hó-chhùi kā kái-soeh kóng hó-oē mā bô khah tsoa̍h. Hiah-ê lâng kóng-oē ná lâi nái pháiⁿ siaⁿ-sàu, ti̍t-ti̍t pàng-tiâu kah chhiàng-siaⁿ, ài goán chí-hu chek-sî chhut-lâi kìⁿ-bīn, nā bô, kheh-thiaⁿ hit chiah tê-toh-á beh sûi kāi hiau péng-lìn-phak. Hiah-ê lâng pháiⁿ-chhèng-chhèng, ok-khia̍t-khia̍t, goán chí–á kiaⁿ in chin-chiàⁿ pìⁿ-bīn khí-sū, kio̍k-put-kio̍k seng tah-èng kóng beh sûi chhut-khì gōa-kháu chhōe goán chí-hu tńg–lâi.

A-chí tú-chiah chhut-khì bô-lōa-kú niâ, goán ke-āu khoàⁿ sè-bīn bô sáⁿ tùi-tâng, tsoâⁿ kā góa kóng, “bô, seng lâi tsáu”. Khan-chhiú–ê sī kiaⁿ tsa-bó·-kiáⁿ khì hō· hiah-ê chiú-hàn kiaⁿ–tio̍h, chiah ē kiò góa khoán-khoán–ê tsún-pī thang tsáu.

Koh-lâi kóng chit tīn lâng phah-sǹg ū-khang chhōe bô-sún, thiau-khang beh khí-hō· seng-toan. Tú-hó tang-tiong ū chit-ê chhōa-thâu–ê chêng ji̍p-mn̂g to̍h tsē-tio̍h goán bó· kheh tī sa-hoat-í ê chi̍t niá gōa-saⁿ. Goán khan-chhiú–ê kiâⁿ-kòe-khì kā hit-ê lâng hó-chhùi, kiò i sió khiā–khí-lâi–chi̍t-ē. Bô-gî-gō· tùi-hong soah bē-sū hit-lō ti-káu-gû, tùi-chhùi kā goán bó· háⁿ (háng) kóng “góa sī án-ná to̍h khí–lâi ? Phêng sím-mi̍h kiò góa khí–lâi ?” Tsoân-jiân bô leh kóng tō-lí, beh sí hông tâi ê khoán-sè. Chêng kàu taⁿ, góa lóng tiām-tiām tsò góa tī piⁿ–á leh khoàⁿ tiān-sī bô chhut-siaⁿ, pún-tsiâⁿ nā m̄-sī tùi-hong kā goán khan-chhiú–ê ìn hit kù oē, góa sī bô àn-sǹg beh thīn–in. Put-jî-kò, chit-siaⁿ bô chhut-bīn bē-sái–tit. Góa tsoâⁿ kiâⁿ-oá kīn-chêng, hó-chhùi koh kāi ko·-chiâⁿ, “sai–ê, lán lâi sió sóa–leh, saⁿ-á kā goán tsē–tio̍h, tán goán hiah–khì-lâi liáu-āu lí chiah koh tsē–loeh, ho·ⁿ ?” Siūⁿ-bē-kàu tùi-hong hoâiⁿ-tsâ giâ-ji̍p tsàu, chin bô kán-tan chiah hāu kah ū tsa-po·–ê lâi póe-hōe, in tiāⁿ-tio̍h bē pàng-sak chit pái ê ki-hōe. Hit-ê chhōa-thâu–ê, khoàⁿ–khì-lâi im-thim im-thim, mā bô kóng tē-jī kù oē, khiā–khì-lâi, kìⁿ-bīn to̍h chi̍t-ē hong-kûn ùi góa ê bīn-chiáⁿ tshāi–loeh! Bōe tán góa hoán-èng–kòe-lâi, tùi-hong í-keng chhi̍h kòe-lâi ngē-cheng ngē-ku̍t. Góa ūi-tio̍h beh pó-hō· ka-tī, tsoâⁿ kah i tùi-khia̍t–khí-lâi…

Tùi-hong tú-thâu-á sī nn̄g-ê, hit-ê chhōa-thâu–ê kah góa tng-leh khia̍t ê sî-tsūn, lēng-gōa chi̍t-ê to̍h tsáu-chhut-khì kiò-lâng. Bô-gî-gō· khah bô poàⁿ hun-cheng-kú niâ, soah tsông-ji̍p-lâi chiâⁿ-tsa̍p-ê kioh-siàu, lóng seⁿ-tsò hoâiⁿ-bah-bīn, chho· koh ióng. Chiah-ê phah-chhiú-á ji̍p-lâi phah chham lo̍h-khì. Goán chí-hu in sió-tī, chhù khiā tī tiâⁿ-á tùi-bīn, thiaⁿ-tio̍h chi̍t-pêng teh sio-phah, koáⁿ-kín piàⁿ kòe-lâi chiàm. Liâm-tong-sî, góa khoàⁿ-tio̍h chhit-peh-ê phah-chhèng-phoe kā góa ûi-leh thoáⁿ kah tsàm. Góa tó–loeh, peh–khí-lâi, koh tó–loeh……Kûn-thâu-bó, phôe-ê-kó·, ke-si-thâu-á…ti̍t-thàu siàng tī góa ê sin-khu–ê, góa sī hoeh-lâu hoeh-tih, o·-thâu bīn-chéng, kut-chi̍h bah-li̍h, kui-sin tsoân tio̍h-siong. Hiah-ê ok-lâng chhut-chhiú chin chhân, kûn-thâu lóng bô leh tsat-la̍t. Tsū án-ne, tsa̍p-gōa-gōa ê lâng phah goán nn̄g-ê tsa-po·–ê, lóng-tsóng phah beh poàⁿ-tiám-cheng kú, chhù-lāi ê tsa-bó·-lâng, lāu-hóe-á, kah siā-lí lâi khǹg ê lâng lóng hō· in tòng tī-leh tōa-thiaⁿ mn̂g-gōa, kui chhù-keng ê ke-si, mi̍h-kiāⁿ tsoâⁿ-pō· hō· in húi-tiāu.

(Ló·-bóe, chhù-piⁿ-tau kah siā-lí ê lâng chiah leh kóng, bōe chhim-mn̂g ta̍h-hō· lâi jiá-sū chìn-chêng, to̍h ū la̍k-chhit-téng sió-chhia tsài chiâⁿ-tsa̍p-ê pháiⁿ-kiáⁿ chiú-tī tsáu-ûi-chhiûⁿ gōa-kháu, àn-sǹg sûi-sî beh chhiong-ji̍p-lâi tāng-chhiú.)

Lâi leh phah-lâng tsau-ke ê sî-tsūn, goán gōe-seng to̍h khà tiān-oē pò-kèng. Siūⁿ-bē-kàu 110 ùi Pe̍h-tsúi-iâⁿ phài-chhut-só·–ê lâi kàu hiān-tiûⁿ té-té 5 kong-lí lō· soah kiâⁿ 40 kúi hun-cheng kú. 110 lâi-kàu, phah mā phah soah ah, húi mā húi kah chha-put-to ah. Koh-khah hàm–ê sī, 110 kèng-jiân kan-na phài 1-ê lâng lâi niâ. Chit-ê hō-tsò “kèng-chhat” ê lâng lâi-kàu, hiān-tiûⁿ chhìn-chhái bāi-bāi leh, loān-sú mn̄g-mn̄g leh, mā bô chek-sî tsò pit-lio̍k, mā bô lia̍h-lâng, ah mā bô kóng beh án-tsoáⁿ chhù-lâi, tsò i chhia khui–leh, oa̍t-thâu tò-tńg–khì lo·h.

Chū pháiⁿ-tô· lâi chhióng-sū Kàu kah phah-lâng phah soah, goán chí-hu lóng bô tńg–lâi. Tiong-kan, in chhù ê lâng ū khà tiān-oē kā i thau-kóng, kiò i sian-sian to̍h m̄-thang chhut-lâi, nā bô, sèⁿ-miā hoān-sè bô–khì. Goán chí-hu chek-sî khà-thong Lîm tìn-tiúⁿ ê chhiú-ki-á, chhéng-kiû kín-kip pó-hō·, bô-gî-gō· Lîm tìn-tiúⁿ soah thê-sî kóng i tng-leh bô-êng, bô hoat-tō· lâi. Tī chit-khoán sū-koan tiōng-tāi ê lâu-pái, tìn-tiúⁿ tāi-jîn iā bô chí-sī phài-chhut-só· kèng-oân ia̍h-chiá tìn-chèng-hú ia̍h-chiá chhoan-úi-hōe iú-koan pō·-bûn jîn-oân koáⁿ kàu hiān-tiûⁿ hia̍p-tiâu chhù-lí, kan-na phái 2-ê tī tìn-chèng-hú khui-chhia ê ki-su lo̍h-lâi sûn-sûn khoàⁿ-khoàⁿ leh, nā-chhiūⁿ hì-tâi-téng tsò-hì-á leh kiâⁿ-hó-khoàⁿ–ê, èng-hù-liáu-sū. 

Hit àm, 110 lóng-tsóng lâi saⁿ-pái. Thâu-pái lâi, tò-tńg–khì liáu-āu bô-lōa-kú, hit tīn phah-chhèng–ê, koh lâi chhù–ê húi chi̍t pái, chiong chhun–ê thang-á-mn̂g, hoe-khaⁿ kah chi̍t-kóa ū–ê bô–ê ka-kū tsoân-pō· kòng kah chhùi-iâm-iâm……Hit ê-hng, chí-hu in kui-ke-hóe-á ka-tī chhù–ê m̄-káⁿ tòa, tsáu-khì  chhù-piⁿ-tau chioh-tòa. Tāi-chì hoat-seng liáu-āu, kui-ê kak-thâu khiā-ke ê siā-lí-lâng lóng-chiâu kiaⁿ kah sih-sih-chhoah, ta̍k-ê kiaⁿ “hòe-sio-chhù sio kòe keng”, khì sàu-tio̍h hong-thai-bóe, ke-ke hō·-hō· lóng tsá-tsá tio̍h koaiⁿ-mn̂g kìm-teng. Chí-hu in chi̍t-ke-káu-á tòa-tī chhù-piⁿ-tau, ùi thang-á-kháu khoàⁿ–chhut-khì, khoàⁿ-tio̍h hiah-ê pháiⁿ-tô· iû-goân tī hia sì-kho·-lìn-tńg chhin-chhiūⁿ siáu-káu án-ne leh sûn kah chhōe. Ta̍k-ê lóng kiaⁿ kah m̄-káⁿ chhut-siaⁿ. Chi̍t-sî, kui-ê siā-lí tiām-chiuh-chiuh, sì-kè bē-su hō· khióng-pò· ê o·-iáⁿ tà-tiâu–ê.

Tē-jī ji̍t, goán chí-hu in lāu-pē siūⁿ bē-tit-kòe, koh chi̍t-pái khà-thong Lîm tìn-tiúⁿ ê chhiú-ki-á, ko·-chiâⁿ i lâi tiāu-tsa chhù-lí. Lîm tìn-tiúⁿ chiàu-goân thê kóng bô-êng, iah mā bô phài jīm-hô lâng lâi. 



……

……

Chiaⁿ-goe̍h chhe-it-àm lâi chhau-ke phah-lâng ê hit-ê tsú-bô·, kah goán chí-hu sī kāng siā-lí ê lâng, miâ hō-tsò “Lîm Kok-hông”. Lîm Kok-hông pún-sin-lâng bô chhōa-bó·, tī Ē-mn̂g phah-phún kúi-á-nî ā, ke-hóe thiaⁿ-kóng ū sió-chheng-bān, kau bē-chió ū-chîⁿ-lâng kah tsò-koaⁿ-lâng, mā chhī chin-chōe pháiⁿ-kiáⁿ phah-chhiú, hit-ê Lîm tìn-tiúⁿ to̍h-sī Lîm Kok-hông ê kiat-pài hiaⁿ-tī. Lîm Kok-hông ū chi̍t-ē sió-mōe (sió-bē), kè hō· chi̍t-ê tī Ē-mn̂g tsò-seng-lí ê Tâi-oân-lâng.

Goán chí-hu bōe tsò Tāi-hê-chhoan tóng-chi-pō· hù-su-kì chìn-chêng, sī tsò chi̍t-ê phó·-thong ê chhoan-úi, hun-koán “kè-oē seng-io̍k” (計劃生育, kán-chheng “kè-seng”) chit-hāng kong-tsok. Tsá-chêng góan chí-hu koán “kè-seng” ê sî-tsūn, bat ū chi̍t-pái thong-ti Lîm Kok-hông in sió-mōe khì pàng-khoân. Lîm–ka put-tān bô phòe-ha̍p kok-ka chèng-chhek, hoán-tò-tńg soah ūi-tio̍h chi̍t-tsân tāi-chí it-ti̍t kā goán chí-hu khioh-hūn tī sim-koaⁿ-thâu.

Chit-pái tsau-ke phah-lâng kòe-āu, Lîm Kok-hông iū-koh chhin-sin khà tiān-oē lâi chhē goán chí-hu. Goán tōa-chí kiò-mn̄g tùi-hong “sī án-tsoáⁿ tsò chit-khoán pháiⁿ-sit-tek ê tāi-chì”, tùi-hông hoán-tò-tńg soah ngē-sí chek-mn̄g kóng “tsá-chêng bó·-lâng leh koán kè-seng ê sî-tsūn, ūi-sím-mi̍h beh ûi-lân in Lîm–ka”. Án-ne to̍h chin hián-bêng ah, chit-pái lâi phah-lâng sńg-tn̄g, goân-in to̍h-sī táⁿ-tek pò-ho̍k.

……

……

Chit-tsân tāi-chì kàu kah chit-mái, kòe-khì 20 kúi ji̍t ah, chhù-lí koh iáu-bōe ka-nn̂g. Tsau-that phah-lâng–ê iû-goân iáu-koh siau-iâu hoat-gōe teh chia̍h-khùn-ún, hông phah hông sńg-tn̄g–ê leh chhi-chhám chē-kòa, chhōe kúi kàu bô pē. Hoān-tsōe ê lâng m̄-nā bô ho̍k-hoat, soah koh pàng-hong-siaⁿ kóng i chîⁿ tsē bô leh kiaⁿ siáⁿ-hòe, kóng i “o·-pe̍h thong-chia̍h”, “beh iōng chîⁿ khì sí, m̄-bián lâng teh chia̍h tsōe”.

Siāng-kài chhìn-sim ê, sī chit-ê kok-ka ê chèng-hú pō·-bûn, in ê só·-chok só·-ûi. Chhiáⁿ-chioh-mn̄g, che kám ū thiⁿ-kong tē-tō? kám iáu-koh ū lu̍t-hoat? Kám iáu-koh ū chèng-hú ?

                                                                                                                                               (2007.3.12)